Het Creyghton familiewapen

De Nederlandse Creyghton familie heeft een eigen familiewapen, dat vrijwel zeker is afgeleid van het eeuwenoude wapen van de Schotse Creighton/Crichton familie. In de serie "Nederland's Patriciaat", deel 4, 1913 staat een officiŽle beschrijving van het Creyghton familiewapen:

Wapen: in blauw een gouden leeuw, zwart getongd en genageld. Helmteken: de leeuw uitkomend. Dekkleden: goud en blauw. Schildhouders: twee gouden leeuwen, zwart getongd en genageld met gouden koningskronen op de koppen. Wapenspreuk: "God Me Guide".

Er zijn twee verschillende voorstellingen uit het NP bekend, uit een oudere editie een afbeelding in Jugendstil, de andere meer recent en tamelijk barok. Zie de figuren hieronder.

Voorstelling van het Creyghton wapen in oude editie van het Nederlandsch PatriciaatHet Creyghton wapen in een nieuwere editie van het Nederlands Patriciaat. Klik voor vergroting.

Er bestaat in Nederland wel een wapen-registratie. o.a. bij het CBG (Centraal Bureau voor Genealogie). Maar behalve voor de wapens van adellijke families/personen bestaat er geen officiŽle instantie, die het recht op het voeren en de samenstelling van een familiewapen regelt, zoals de "Lord Lyon" in Schotland. Toch lijkt het hier om een authentiek wapen te gaan met een zeer oude Schotse afkomst.

Zoals bekend (zie Creyghton familie) stamt de Nederlandse Creyghton familie af van de Schotse familie Creighton (of Crichton). Zo wordt de stamvader Johannes Creyghton in 1686 in Groningen, later Franeker, als theologisch student ingeschreven onder de naam Johannes Crichtonius. Zijn vermoedelijke vader in Tilsit heet Alexander Krichton. De Schotse Creighton/Crichton familie voert dan al eeuwenlang een familiewapen dat als volgt wordt omschreven:

Wapen: in zilver een blauwe klimmende leeuw, rood getongd en genageld. Helmteken: een vuur spuwende groene draak. Dekkleden: blauw en zilver. Schildhouders: twee blauwe leeuwen, zwart getongd en genageld met gouden koningskronen op de koppen. Wapenspreuk: "God Send Grace".

Afhankelijk van de afstamming van de drager is dit wapen voorzien van een bepaalde rand en/of gekwartierd met andere wapens. Het is overigens bekend dat aan de Crichton kant van de familie ditzelfde wapen ook wel wordt gevoerd met een afwijkend devies: "God Me Guide" of in oud-Schotse spelling "God Me Guyde". Hetzelfde devies dus als dat van de Nederlandse Creyghton familie. Een voorbeeld daarvan is het wapen van sir John Robertson Dunn Crichton. Zie de wapens hieronder.

Het Creighton wapen, zoals getekend door James CreightonHet wapen van Sir Robertson Dunn Crichton

Hieronder een (heraldisch niet geheel correcte) schildering van het Creyghton wapen, in het bezit van Ingrid Creyghton en geschilderd door haar neef Robert de Lange naar het voorbeeld in het Nederlands Patriciaat. Als je dat wapen en het Creighton wapen vergelijkt, valt op dat ze in belangrijke mate overeenkomen (schild met klimmende leeuw en gekroonde leeuwen als schildhouders), maar dat er ook een paar significante verschillen zijn. Met name de omkering in kleur van blauw op zilver in goud op blauw. Die kleuren maken dat het Creyghton wapen ook veel lijkt op dat van het Koninkrijk der Nederlanden, c.q. dat van het huis van Oranje Nassau, dat ter vergelijking is bijgevoegd.

Schilderij van het Creyghton wapenHet wapen van Nederland

Aangezien het bekend is dat de stamvader van de Nederlandse Creyghton familie, Johannes Creyghton, geboren is buiten Nederland in Tilsit (Oost Pruisen) uit waarschijnlijk Schotse voorouders, zullen we de overeenkomst met het Nassau-wapen vooralsnog als toevallig of hooguit mooie inspiratiebron terzijde leggen. Blijft natuurlijk de vraag waarom Johannes Creyghton koos voor deze afwijkende kleuren. Dat hij zelf die keuze maakte is waarschijnlijk, omdat van hem ook het allereerste gebruik van dit wapen bekend is. Daarover verderop meer. Eerst nog iets meer over de overeenkomsten en verschillen.

Wat betreft de overeenkomsten van het Creyghton en Creighton wapen: de basis is in principe identiek: een schild met een klimmende leeuw, met twee staande leeuwen als schildhouders, met gouden koningskronen. Het Creyghton wapen lijkt duidelijk afgeleid te zijn van het Creighton wapen. De belangrijkste verschillen zijn de afwijkende (als het ware omgekeerde of "gewisselde") kleuren, het andere helmteken en het verschillende devies.

Wat betreft het helmteken: dat van de Creighton/Crichton familie is echt Schots (of eigenlijk zelfs van Welsh oorsprong, afkomstig uit de militaire wereld: the Welsh Dragons), dus een wijziging daarvan is niet onlogisch, zeker voor een dominee. De keuze voor een uitkomende leeuw kan een eerbewijs zijn aan het huis van Oranje Nassau of (waarschijnlijker) het kan geÔnspireerd een bestaande relatie van de oorspronkelijke Crichton familie met het huis Stuart. Zie de afbeelding hieronder van een drieluik van mozaÔeken met (van links naar rechts) de wapens van de families Crichton, Stuart of Bute en Windsor. Dit drieluik bevindt zich in het Mount Stuart House op het Isle of Bute. Zie de uitkomende leeuw als helmteken in het wapen van Stuart.

Mosaieken van de wapens van Crichton, Stuart-Bute en Windsor in het Mount Stuart House op het Isle of Bute

Van links naar rechts de wapens van Crichton, Stuart of Bute en Windsor.

Wat betreft het devies: ook het Creyghton devies blijkt, zij het minder frequent, in het moederland voor te komen. Samen met het gebruik van de baronet-helm in het Nederlandse wapen zou dit kunnen wijzen op een afstamming van de baronnen Crichton of Sanquhar, met oude wortels in Galloway en Dumfries. Mee over deze Crichton-tak is te vinden in het in bewerking zijnde boek van Jim Creighton.

Wat betref de afwijkende kleuren: hiervoor is vooralsnog geen goede verklaring te geven, anders dan dat degene die dit wapen koos en als eerste gebruikte (waarschijnlijk Johannes Creyghton) misschien redenen had om enige afstand te nemen van zijn voorouders. Als het inderdaad Johannes zelf is gewest, reeds woonachtig in De Nederlanden, kan het huis van Oranje Nassau uiteraard een inspiratiebron zijn geweest. In ieder geval past het handhaven van de leeuw in zijn wapen bij een toen al oude traditie in de Lage Landen. Denk aan "De Leeuw van Vlaanderen" of aan "De Nederlandse Leeuw".

Het eerste concrete gebruik dat bekend is van dit wapen, is ook van Johannes Creyghton. Op 9 maart 1710 schrijft hij een brief aan de Vroedschap (stadsbestuur) van Utrecht, waarin hij met veel omhaal van woorden de uitnodiging om predikant te worden in Utrecht afwijst. Die brief was verzegeld met een lakstempel met zijn wapen. Zie afbeelding hieronder.

Het lakzegel op de brief van Johannes Creyghton

Het zegel is betrekkelijk klein en de afdruk niet helemaal perfect, maar goed genoeg om de hoofdzaken te kunnen onderscheiden. Het wapen zou het oorspronkelijke Creighton wapen kunnen zijn (de kleuren zijn niet te onderscheiden), ware het niet dat het helmteken geen draak is, maar de uitkomende leeuw. De leeuwen als schildhouders ontbreken, maar in plaats daarvan vinden we ter weerszijden weelderige dekkleden (of zijn het toch leeuwen?). Voor het devies was kennelijk onvoldoende plaats, maar in plaats daarvan vinden we links- en rechtsboven de letters X en G. De betekenis daarvan is niet bekend (geestelijk?).

De brief van Jacob CreyghtonHet lakzegel

Het eerstvolgende voorkomen van het Creyghton wapen is in de vorm van een bijna perfect bewaard gebleven lakzegel op een brief d.d. 8 november 1781 van Johannesí kleinzoon Jacob Creyghton, als baljuw van Dinteloord, aan de Thesaurier van de Nassausche Domeinen. Op deze bijzonder mooie afdruk is het Creyghton wapen in vol ornaat en in detail te herkennen. Alles is er, tot en met de horizontale arcering op het schild, hetgeen in heraldische termen blauw betekent en het devies "God Me Guide". Geheel overeenkomstig de (later opgestelde) blazoenering (wapenbeschrijving) in het NP. De tekenaar van het wapen in het NP lijkt zich ook duidelijk te hebben laten inspireren door dit lakzegel.

Binnen de Creyghton familie, in het bijzonder binnen de Jacobus-tak, bestaat een grote fascinatie voor het klaarblijkelijk reeds eeuwenoude familiewapen. Binnen de familie zijn ook verschillende voorwerpen aanwezig, waarop het wapen is afgebeeld. Een daarvan is het reeds getoonde schilderij, in het bezit van Ingrid Creyghton. Alhoewel heraldisch niet helemaal perfect, geeft het toch een goed beeld van het wapen conform de afbeelding daarvan in het Nederlands Patriciaat. Twee andere vormen worden hieronder vertoond.

Geborduurd Creyghton wapenTinnen bord met Creyghton wapen. Klik voor vergroting.

Links een geborduurd wapen, door Els Creyghton-v.d. Weijer, naar een patroon gebaseerd op de afbeelding in het NP. Rechts een tinnen bord, in het bezit van Lex Creyghton. Dit bord vertoont eveneens een goede voorstelling van het complete Creyghton wapen. Helaas is geen arcering aangebracht om de kleuren aan te geven. Van dit bord is bekend dat.er meerdere van in omloop zijn. Mogelijk is dit bord zelfs vervaardigd binnen de familie. Per slot van rekening waren zowel Jacobus Creyghton als enkele van zijn zonen meester koperslager.

Zegelring met ruitvormig schildCreyghton wapen met afwijkende (geÔnverteerde) kleuren

Twee bijzondere voorstellingen worden hierboven vertoond. Links een wasafdruk , die een aantal jaren geleden bij een juwelier in Doesburg werd aangetroffen met achterop de naam Creyghton geschreven. De afdruk (in het bezit van Hans Creyghton) is van een kleine zegelring met een bijzondere vormgeving, namelijk met een schild in de vorm van een ruit. Ook het devies "God Me Garde" is afwijkend, hetgeen overigens een modieuze keuze van de ontwerper of de draagster kan zijn geweest. Zowel de ovale vorm als de ruitvorm van het schild wijzen gebruik door een vrouw. De ruitvorm volgens heraldische gebruiken zelfs specifiek op een ongehuwde vrouw. De horizontale arcering verbeeldt de kleur blauw. Gedacht wordt dat de ring zou kunnen hebben toebehoord aan Maria Regista Creyghton, voordat die in Doesburg trouwde met Wolter Becquer.

De rechtse afbeelding, in het bezit van Wim Creyghton, is nog meer een mysterie. Het schilderij hing in de studeerkamer van de grootvader van Wim Creyghton, Jacques Creyghton Sr. Waarschijnlijk had deze het weer van zijn vader geŽrfd. Het is kennelijk met redelijke kennis van de heraldische gebruiken geschilderd, hetgeen de afwijkingen nog curieuzer maakt. Het lijkt nog het meest op het oorspronkelijke Creighton/Crichton wapen, met een blauwe leeuw met rode tong en nagels en dito uitkomende leeuw als helmteken. De gouden kleur van het schild en de dekkleden zou dan echter zilver moeten zijn. Ook het feit dat de hele schildering binnen een ovale vorm is gevat, wat zou wijzen op een gehuwde vrouw, maakt het mysterieus. Helaas is ook hier de herkomst niet van bekend.

Tenslotte een recent gevonden representatie van het familiewapen in de vorm van een in briefpapier ingeperst wapen, vervaardigd in opdracht van Eduard Creyghton [755] uit Utrecht (1910-1947). Het werd gevonden in de nalatenschap van zijn zwager Jan van Campen [747], die ook de aantekening schreef op het voorbeeld.

Heeft iemand nadere informatie over een van de vragen in het bovenstaande verhaal, dan zouden we daarvan graag in kennis worden gesteld. Ook van andere voorwerpen of schilderingen met het Creyghton of Creighton/Crichton wapen ontvangen we graag een kopie in de vorm van een foto of een (goede) scan. Neem dan contact op met Ingrid Creyghton.


Laatste wijziging: 29.11.2007